METEOPARAMETRLAR DINAMIKASI VA MURAKKAB OROGRAFIYA SHAROITIDA ZAHARLI ARALASHMALARNING ATMOSFERADA TARQALISHINI MATEMATIK MODELLASHTIRISHNING NAZARIY VA USLUBIY ASOSLARI: ILMIY ADABIYOTLAR TAHLILI
Keywords:
ilmiy tahlil, matematik model, hisoblash algoritmlari, differensial tenglamalar, g'ovak muhit, filtratsiya jarayonlari, sonli usullar, matematik modellashtirishAbstract
Ushbu maqolada matematik modellashtirish va sonli usullar sohasida faoliyat olib borgan chet el olimlari Marchuk Guriy Ivanovich, John H. Seinfeld, Berlyand Moisei Evseevich, Pasquill Frank va Gifford Frank, o’zbek olimlar Ravshanov Normaxmad, Istam Shadmanov, Iroda Xolmatova hamda Tursun Shafiyevning ilmiy tadqiqotlari qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda ularning ilmiy ishlari, qo'llagan matematik modellar, sonli yechish usullari hamda amaliy natijalari o'rganilgan. Xususan, g'ovak muhitlarda filtratsiya jarayonlarini modellashtirish, differensial tenglamalarni sonli yechish, hisoblash algoritmlarini takomillashtirish va matematik modellashtirishning zamonaviy yo'nalishlari yuzasidan erishilgan ilmiy natijalar tahlil etilgan. Shuningdek, har bir tadqiqotning ilmiy yangiligi, amaliy ahamiyati hamda ularning o'zaro bog'liqligi yoritilgan. Tahlil natijasida mazkur ilmiy ishlarda qo'llanilgan metodlarning afzalliklari aniqlanib, ularni yanada rivojlantirish istiqbollari ko'rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari matematik modellashtirish va sonli usullar yo'nalishidagi kelgusidagi ilmiy izlanishlarni takomillashtirish, yangi matematik modellar hamda samarali hisoblash algoritmlarini ishlab chiqishda nazariy va amaliy asos bo'lib xizmat qiladi
References
1. Giovannini, L., Ferrero, E., Karl, T., Rotach, M. W., Staquet, C., Trini Castelli, S., & Zardi, D. (2020). Atmospheric Pollutant Dispersion over Complex Terrain: Challenges and Needs for Improving Air Quality Measurements and Modeling. Atmosphere, 11(6), 646. https://doi.org/10.3390/atmos11060646
2. Cimorelli, A. J., Perry, S. G., Venkatram, A., Weil, J. C., Paine, R. J., Wilson, R. B., Lee, R. F., Peters, W. D., & Brode, R. W. (2005). AERMOD: A Dispersion Model for Industrial Source Applications. Part I: General Model Formulation and Boundary Layer Characterization. Journal of Applied Meteorology, 44(5), 682–693. https://doi.org/10.1175/JAM2227.1
3. Stein, A. F., Draxler, R. R., Rolph, G. D., Stunder, B. J. B., Cohen, M. D., & Ngan, F. (2015). NOAA’s HYSPLIT Atmospheric Transport and Dispersion Modeling System. Bulletin of the American Meteorological Society, 96(12), 2059–2077. https://doi.org/10.1175/BAMS-D-14-00110.1
4. Holmes, N. S., & Morawska, L. (2006). A Review of Dispersion Modelling and Its Application to the Dispersion of Particles: An Overview of Different Dispersion Models Available. Atmospheric Environment, 40(30), 5902–5928. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2006.06.003
5. Hanna, S. R., Briggs, G. A., & Hosker, R. P., Jr. (1982). Handbook on Atmospheric Diffusion. U.S. Department of Energy, Technical Information Center. Report No. DOE/TIC-11223. Rasmiy hisobot nusxasi — AQSh Energetika vazirligi arxivi
6. Arya, S. P. (1999). Air Pollution Meteorology and Dispersion. New York: Oxford University Press. ISBN: 978-0-19-507398-0. Kitob haqidagi bibliografik ma’lumot
7. Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change (3rd ed.). John Wiley & Sons. ISBN: 978-1-118-94740-1. Nashriyotning rasmiy sahifasi
8. Pasquill, F., & Smith, F. B. (1983). Atmospheric Diffusion (3rd ed.). Chichester: Ellis Horwood. ISBN: 978-0-85312-426-9. Google Books bibliografik yozuvi
9. Gifford, F. A., Jr. (1961). Use of Routine Meteorological Observations for Estimating Atmospheric Dispersion. Nuclear Safety, 2, 47–51. AQSh EPA ilmiy ma’lumotlar bazasidagi bibliografik yozuv
10. Zannetti, P. (1990). Air Pollution Modeling: Theories, Computational Methods and Available Software. New York: Van Nostrand Reinhold / Computational Mechanics Publications. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4757-4465-1