O‘RIK DANAGI QOBIG‘INI CHAQISH VA MAG‘ZINI AJRATIB OLISH JARAYONIGA QOBIQ QALINLIGI HAMDA NAMLIKNING TA’SIRI
Keywords:
o‘rik danagi, qobiq qalinligi, chaqish yuklamasi, namlik, mag‘z butunligi, kalibrlash, uzluksiz chaqish qurilmasi, deformatsiyaAbstract
Maqolada O‘zbekistonda yetishtirilayotgan o‘rik navlari danaklari qobig‘ini chaqish va mag‘zini butun holda ajratib olish jarayoniga qobiq qalinligi hamda namlik darajasining ta’siri o‘rganilgan. Beshta nav namunasi WP-300 rusumli universal sinov qurilmasida danak shofi qirrasi bo‘ylab siqishga sinaldi. Qobiq qalinligi 1,01 dan 2,16 mm gacha ortganda chaqish uchun zarur yuklama 0,301 kN dan 0,619 kN gacha, siqilish darajasi esa 0,547 dan 0,845 mm gacha ko‘tarilishi aniqlandi; jarayon F = 38,1 + 262,14·δ chiziqli tenglama bilan tavsiflanadi. Namlik 4 % dan 8,5 % gacha oshirilganda talab etiladigan yuklama 0,656 kN dan 0,560 kN gacha pasaydi, 8,5 % dan yuqori namlikda esa qobiqda yoriq hosil bo‘lmasdan plastik deformatsiya kuzatildi. Olingan qonuniyatlar asosida ishchi organlari orasidagi oraliq masofasi 4–6 mm chegarasida sozlanadigan, uzluksiz rejimda ishlovchi val–tirkama tipidagi chaqish qurilmasining texnologik rejimlari asoslandi. Yarim sanoat sinovlarida danakning to‘la chaqilish darajasi 85,7–88,0 %, mag‘zining maydalanish darajasi 8–11 %, unumdorlik sutkasiga 300–330 kg, solishtirma energiya sarfi 1,2 kVt·soat ni tashkil etdi.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. – Toshkent, 2022.
2. Femenia A., Rosselló C., Mulet A., Cañellas J. Chemical composition of bitter and sweet apricot kernels // Journal of Agricultural and Food Chemistry. – 1995. – Vol. 43. – P. 356–361.
3. Özcan M. Composition of some apricot (Prunus armeniaca L.) kernels grown in Turkey // Acta Alimentaria. – 2000. – Vol. 29. – P. 289–293.
4. Rajaram M.R., Kumbhar B.K., Singh A. et al. Optimization of parameters for enhanced oil recovery from enzyme treated wild apricot kernels // Journal of Food Science and Technology. – 2012. – Vol. 49, № 4. – P. 482–488.
5. Durmaz G., Alpaslan M. Antioxidant properties of roasted apricot (Prunus armeniaca L.) kernel // Food Chemistry. – 2007. – Vol. 100. – P. 1177–1181.
6. Gezer İ., Dikilitaş S. The study of works process and determination of some working parameters in an apricot pit processing plant in Turkey // Journal of Food Engineering. – 2002. – Vol. 53. – P. 111–114.
7. Gezer İ., Hacıseferoğulları H., Demir F. Some physical properties of Hacıhaliloğlu apricot pit and its kernel // Journal of Food Engineering. – 2003. – Vol. 56, № 1. – P. 49–57.
8. Vursavuş K., Özgüven F. Mechanical behaviour of apricot pit under compression loading // Journal of Food Engineering. – 2004. – Vol. 65, № 2. – P. 255–261.
9. Fathollahzadeh H., Ahmadi H., Mobli H. Post harvest physical and mechanical properties of apricot fruits, pits and kernels (c.v. Sonnati Salmas) cultivated in Iran // Pakistan Journal of Nutrition. – 2009. – Vol. 8, № 3. – P. 264–268.
10. Hassan-Beygi S.R., Ghaebi S.M., Arabhosseini A. Some physico-mechanical properties of apricot fruit, pit and kernel of Ordubad variety // Agricultural Engineering International: the CIGR Ejournal. – 2009. – Vol. XI. – Manuscript 1459.
11. Polat R., Aktaş T., Gezer İ., Atay U., Bilim H.İ.C. Breaking of apricot pits by using a mechanical system // Journal of Applied Sciences. – 2007. – Vol. 7, № 8. – P. 1158–1163.
12. Kate A.E., Lohani U.C., Shahi N.C., Pandey J.P. Cracking force analysis for apricot pit decortication based on mathematical model of Hertz’s theory // International Journal of Food Properties. – 2015. – Vol. 18. – P. 2528–2538.
13. Kate A.E., Lohani U.C., Shahi N.C., Pandey J.P. Optimization of machine parameters of wild apricot pit decorticator using response surface methodology // International Agricultural Engineering Journal. – 2013. – Vol. 22, № 1. – P. 27–33.
14. Güner M., Vatandaş M., Dursun E. Determination of cracking characteristics of some variety of apricot stones // Journal of Agricultural Sciences (Tarım Bilimleri Dergisi). – 1999. – Vol. 5, № 1. – P. 95–103.
15. Tosun N., Özler L. Design, manufacture and investigation of cracking efficiency of a stone cracking machine with periodic loading and sloping jaw // Turkish Journal of Engineering and Environmental Sciences. – 2001. – Vol. 25. – P. 555–560.
16. Crompton A.W. Method and apparatus for separating apricot kernels from husks: Patent US 4389927 A. – Publ. 28.06.1983.
17. Simmons C.T. Nut-cracking apparatus: Patent US 5697292 A. – Publ. 16.12.1997.
18. Шакиров Г., Ташбаев Э. Устройство для раскалывания плодовых косточек: А. с. SU 1738236 A1.
19. Квасенков О.И., Касьянов Г.И. Комплекс для раскалывания косточек: Патент RU 2090116 C1.
20. Петров В.К., Вискребенец А.С. Устройство для раскалывания скорлупы орехов: Патент RU 2454897 C1.
21. Бышов Н.В., Липин В.Д., Крючков П.О. Устройство для раскалывания скорлупы орехов: Патент RU 2589799 C1.
22. Barakayev N.R., O‘rinov Sh.X., G‘afurov K.X. va boshq. O‘rik danagida yoriq hosil qiluvchi qurilma: Ixtiro uchun patent № IAP 06706. – Toshkent, 31.01.2022.
23. Уринов Ш.Х. Геометрические свойства скорлупы поверхности косточек // Universum: технические науки. – Москва, 2022. – № 3 (96), ч. 4. – С. 48–51.
24. Уринов Ш.Х., Джураев Х.Ф., Бадриддинов С.Н. Расчёт параметров раскалывания скорлупы косточек абрикоса // Universum: технические науки. – Москва, 2023. – № 7 (112), ч. 3. – С. 36–40.
25. Djuraev Kh., Urinov Sh. Theoretical and experimental study of the crack formation device in the shell of apricot kernels // Scientific and Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology. – 2024. – Vol. 9, Issue 4. – P. 156–162.
26. Уринов Ш.Х., Джураев Х.Ф., Гафуров К.Х. Новое оборудование для раскалывания косточек абрикоса // Фан ва технологиялар тараққиёти. – Бухоро, 2023. – № 3. – Б. 46–50.